Dịch tả heo châu Phi (African Swine Fever – ASF) vẫn đang là một trong những thách thức lớn đối với ngành chăn nuôi heo với khả năng lây lan nhanh và tạo ra những tổn thất lớn nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời. Trong bối cảnh đó, xét nghiệm ASFV ngày càng trở thành một công cụ quan trọng trong giám sát và kiểm soát nguy cơ dịch bệnh tại trang trại.
Vậy một giải pháp xét nghiệm ASFV hiệu quả cần những gì? Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết tầm quan trọng và giải pháp toàn diện để thực hiện xét nghiệm ASFV.
1. Sơ lược tình hình dịch tả heo châu Phi (ASFV) tại Việt Nam
Dịch tả heo châu Phi là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do African Swine Fever Virus (ASFV) gây ra, chủ yếu ảnh hưởng đến heo nhà và heo rừng. Tùy theo độc lực của chủng virus, heo nhiễm ASFV có thể xuất hiện sốt cao, bỏ ăn, suy nhược, xuất huyết và rối loạn tuần hoàn; đặc biệt ở thể cấp tính, tỷ lệ tử vong có thể lên tới gần 100%. Vì vậy, ASFV không chỉ gây tổn thất trực tiếp đến sức khỏe đàn heo mà còn tạo áp lực lớn lên hoạt động chăn nuôi khi dịch bệnh lan rộng.
Bệnh được ghi nhận tại châu Phi từ năm 1907, sau đó lan sang châu Âu, Nga và nhanh chóng mở rộng tại châu Á từ năm 2018. Từ tháng 1/2022 đến giữa năm 2026, 75 quốc gia và vùng lãnh thổ trên 5 châu lục đã ghi nhận sự hiện diện của ASF, với hơn 2,67 triệu heo nuôi bị tổn thất trong giai đoạn này.
Tại Việt Nam, dịch tả heo châu Phi được ghi nhận lần đầu vào tháng 2/2019 tại Hưng Yên và nhanh chóng lan rộng trên cả nước. Đỉnh dịch vào tháng 5/2019 ghi nhận 1.724 ổ dịch tại 63/63 tỉnh, thành phố, khiến gần 6 triệu con heo bị tiêu hủy. Trong 6 tháng đầu năm 2026, cả nước tiếp tục ghi nhận 697 ổ dịch tại 28 tỉnh, thành phố.
Những con số trên cho thấy ASFV không phải là rủi ro nhất thời mà là mối đe dọa thường trực đối với ngành chăn nuôi. Hiện nay, dù đã có vắc-xin phòng ASF, việc giám sát bằng xét nghiệm vẫn giữ vai trò quan trọng trong theo dõi hiệu quả miễn dịch và hỗ trợ phân biệt giữa heo nhiễm virus tự nhiên với các trường hợp liên quan đến chủng virus vắc-xin. Do đó, chủ động xét nghiệm và giám sát định kỳ là cơ sở quan trọng giúp trang trại phát hiện sớm nguy cơ, đánh giá tình trạng đàn và đưa ra biện pháp kiểm soát dịch bệnh kịp thời.
2. Vì sao trang trại cần chủ động xét nghiệm ASFV?
Một trong những thách thức lớn nhất cho ngành chăn nuôi là nguy cơ virus lây lan trong đàn heo trước khi biểu hiện thành các dấu hiệu lâm sàng rõ rệt. Virus gây dịch tả heo châu Phi (ASFV) có thể lây truyền qua nhiều con đường như thức ăn, nước uống, vật dụng nhiễm bẩn, dịch tiết, dụng cụ thú y và các vật trung gian mang mầm bệnh. Virus cũng có khả năng tồn tại trong môi trường và sản phẩm thịt heo trong thời gian dài, làm gia tăng nguy cơ phát tán và lây truyền.
Thay vì chỉ phản ứng khi dịch bệnh đã bùng phát,thực hiện xét nghiệm tầm soát có thể cung cấp dữ liệu để người phụ trách thú y đưa ra quyết định cách ly, tăng cường giám sát, khoanh vùng hoặc triển khai các biện pháp kiểm soát phù hợp.
Vậy phương pháp nào là phù hợp cho xét nghiệm tầm soát ASFV?
Việc lựa chọn phương pháp cần dựa trên mục đích xét nghiệm và diễn biến của virus trong cơ thể vật chủ. Đặc biệt, trong giai đoạn cấp tính, khi tải lượng virus trong máu tăng cao, các phương pháp phát hiện axit nucleic như Real-time PCR (qPCR) có thể phát huy hiệu quả trong phát hiện sớm và xác nhận sự hiện diện của virus.
So với các phương pháp như phân lập virus, miễn dịch huỳnh quang (FAT) hay ELISA, Real-time PCR có ưu thế về độ nhạy, tốc độ và khả năng ứng dụng trong xét nghiệm số lượng lớn. Theo hướng dẫn của WOAH, Real-time PCR được khuyến nghị cho nhiều mục đích quan trọng trong giám sát và kiểm soát ASFV, từ kiểm tra heo trước vận chuyển, xác nhận ca bệnh đến giám sát và điều tra dịch tễ.
3. Quy trình chẩn đoán ASFV bằng Real-time PCR của ABT
Một quy trình xét nghiệm ASFV bằng Real-time PCR (qPCR) đáng tin cậy cần được kiểm soát chặt chẽ từ khâu thu nhận bệnh phẩm đến phân tích kết quả. Quy trình cơ bản gồm 4 bước:
Bước 1 – Thu nhận và bảo quản mẫu
Lựa chọn đúng loại bệnh phẩm là bước đầu tiên quyết định độ tin cậy của xét nghiệm. Theo TCVN 8400-41:2019, các bệnh phẩm có thể sử dụng để xét nghiệm ASFV gồm máu chống đông EDTA, lách, hạch bạch huyết, hạch amidan, thận và dịch tiết.
- Đối với heo sống: máu toàn phần chống đông bằng EDTA thường được ưu tiên. Không sử dụng heparin vì có thể gây ức chế phản ứng PCR.
- Đối với heo chết: các mẫu bệnh phẩm từ cơ quan và mô như lách, hạch bạch huyết, thận và amidan có thể được sử dụng để tăng khả năng phát hiện virus.
Bên cạnh bệnh phẩm từ heo, giám sát ASFV tại trang trại hiện nay có thể mở rộng sang các mẫu môi trường xung quanh, giúp đánh giá nguy cơ virus không chỉ trên đàn heo mà còn trong khu vực chăn nuôi. Có thể thu nhận các mẫu như nước thải, swab bề mặt chuồng trại, thức ăn và phương tiện vận chuyển để phục vụ giám sát sự hiện diện của ASFV trong môi trường và các khu vực có nguy cơ.
Sau khi thu nhận, mẫu cần được bảo quản và vận chuyển trong điều kiện phù hợp, thông thường ở 2–8°C nếu xét nghiệm trong thời gian ngắn; trường hợp cần lưu giữ lâu hơn, mẫu nên được bảo quản đông theo quy trình của phòng xét nghiệm.
Bước 2 – Tách chiết DNA
Mẫu bệnh phẩm sau khi tiếp nhận sẽ được xử lý để tách chiết DNA, với mục tiêu thu được DNA virus đủ tinh sạch cho phản ứng PCR, đồng thời loại bỏ các thành phần có thể gây ức chế phản ứng.
Hiện nay, hai phương pháp phổ biến là tách chiết bằng cột silica và tách chiết bằng hạt từ tính. Trong đó, công nghệ hạt từ tính có thể được triển khai thủ công hoặc tích hợp trên hệ thống tự động, giúp chuẩn hóa quy trình và giảm thao tác thủ công, đặc biệt phù hợp với các phòng xét nghiệm cần xử lý số lượng mẫu lớn.
Tại ABT cung cấp đa dạng giải pháp tách chiết DNA/RNA, phù hợp với từng loại mẫu bệnh phẩm trong quy trình xét nghiệm ASFV:
| Loại mẫu bệnh phẩm | Phương pháp tách chiết |
| Đối với mẫu máu toàn phần: | Tách từ: TopPURE® MAGA VIRAL DNA/RNA EXTRACTION KIT (HI-812) |
| Silica column extraction: TopPURE® BLOOD DNA EXTRACTION KIT (HE-007) TopPURE® BLOOD DNA EXTRACTION KIT (HI-132) | |
| Đối với huyết thanh huyết tương: | Tách từ:TopPURE ® Maga Serum DNA/RNA Co-Extraction Kit (HI-007) |
| Column extractionTopPURE ® Serum Viral DNA/RNA Co-Extraction Kit (HI-004) | |
| Đối với mẫu mô: | Tách từ:TopPURE® Maga Genomic DNA/RNA EXTRACTION KIT CE (HI-612) |
| Column extraction TopPURE® GENOMIC DNA EXTRACTION KIT (HE-001) |
Việc lựa chọn phương pháp và bộ kit tách chiết phù hợp giúp chuẩn hóa chất lượng DNA đầu vào, tạo nền tảng cho bước khuếch đại và phát hiện ASFV bằng Real-time PCR ở giai đoạn tiếp theo.
Bước 3 – Thực hiện Real-time PCR
DNA sau tách chiết được đưa vào phản ứng Real-time PCR, cần sử dụng cặp mồi và mẫu dò đặc hiệu nhằm nhận diện trình tự DNA của ASFV. Trong mỗi chu kỳ, DNA đích được khuếch đại qua các bước biến tính – bắt cặp – kéo dài, đồng thời phát tín hiệu huỳnh quang để hệ thống ghi nhận theo thời gian thực.
Tùy theo mục tiêu giám sát và nhu cầu xét nghiệm, có thể lựa chọn bộ kit đơn tác nhân hoặc đa tác nhân:
| Loại kit | Product name | Công dụng |
| Kit đơn tác nhân | TopSPEC® ASFV qPCR KIT (SQV-101) | Phát hiện tác nhân ASFV – gene Vp72 gây bệnh Dịch tả lợn châu Phi bằng kỹ thuật Real-time PCR. |
| TopSPEC® ASFV-CD2v qPCR Kit (SQV-016) | Kiểm tra sự hiện diện của CD2v gene ở ASFV gây bệnh trên heo bằng kỹ thuật Real-time PCR. CD2v (EP402R) là gene mã hóa protein có vai trò trong bám dính hồng cầu (hemadsorption – HAD), giúp ASFV lây lan giữa tế bào và gây bệnh | |
| TopSPEC® ASFV-I177L qPCR Kit (SQV-018) | Kiểm tra sự hiện diện của I177L gene ở ASFV gây bệnh, là gene mã hóa protein gây kích hoạt phản ứng viêm và tiết IL-1β ở vật chủ nhiễm bệnh | |
| TopSPEC® ASFV-MGF qPCR Kit (SQV-017) | Kiểm tra sự hiện diện của vùng MGF gene (RVR và LVR) ở ASFV gây bệnh trên heo bằng kỹ thuật Real-time PCR. MGF gene mã hóa cho protein ức chế interferon type I giúp virus tránh né hệ miễn dịch vật chủ và nhân lên. | |
| Kit đa tác nhân | TopSPEC ® ASFV Multiplex qPCR Kit (MQV-121) | Kiểm tra sự hiện diện và phân biệt heo (lợn) bị nhiễm ASFV hoang dại hay nhiễm ASFV vaccine bằng kỹ thuật qPCR. |
| TopSPEC® ASFV/PEDV RT-qPCR Kit (MQV-126) | Bộ kit xét nghiệm giúp kiểm tra đồng thời sự hiện diện của virus dịch tả heo châu Phi (ASFV) thông qua gene Vp72 và virus tiêu chảy cấp ở heo (PEDV) thông qua gene N, sử dụng kỹ thuật One-step RT-qPCR. |
Nhờ khả năng vừa khuếch đại vừa theo dõi tín hiệu huỳnh quang, Real-time PCR cho phép phát hiện DNA ASFV với độ nhạy và độ đặc hiệu cao, hỗ trợ xác định tình trạng nhiễm virus ngay cả khi chưa thể hiện ra triệu chứng lâm sàng.
Bước 4 – Phân tích và xác nhận kết quả
Kết quả xét nghiệm chỉ được công nhận khi các đối chứng của phản ứng, bao gồm đối chứng dương, đối chứng âm và chứng nội (IC), đều đáp ứng tiêu chí kiểm soát chất lượng của quy trình.
Thông thường, mẫu dương tính được xác định dựa trên sự xuất hiện của đường cong khuếch đại đặc hiệu và giá trị Ct nằm trong khoảng chấp nhận của bộ xét nghiệm đã được thẩm định. Mẫu âm tính khi không phát hiện tín hiệu đặc hiệu của ASFV nhưng chứng nội vẫn cho kết quả hợp lệ. Với những mẫu có tín hiệu ở vùng Ct ranh giới hoặc kết quả không phù hợp với tiêu chí kiểm soát, cần được đánh giá và/hoặc xét nghiệm lặp lại theo quy trình của phòng xét nghiệm trước khi đưa ra kết luận cuối cùng.
(A) Mẫu dương tính ASFV hoang dại;
(B) Mẫu dương tính với ASFV-G-ΔI177L (Vaccine);
(C) Mẫu dương tính với ASFV-G-ΔMGF (Vaccine);
(D) Mẫu âm tính với ASFV
Để triển khai quy trình xét nghiệm ASFV bằng Real-time PCR một cách an toàn, chính xác, cơ sở xét nghiệm cần được đầu tư về hạ tầng và thiết bị. Không gian xét nghiệm cần đáp ứng yêu cầu an toàn sinh học, được tổ chức thành các khu vực chức năng tách biệt và bố trí theo nguyên tắc một chiều, từ khu pha chế hóa chất, khu xử lý – tách chiết mẫu đến khu khuếch đại và phân tích.
Đồng thời, hệ thống thiết bị cần có các thành phần cốt lõi như máy Real-time PCR, hệ thống tách chiết DNA, máy ly tâm, tủ an toàn sinh học cấp II và pipet có đầu lọc chống aerosol. Sự đồng bộ giữa cơ sở vật chất, thiết bị và quy trình vận hành là điều kiện quan trọng để kiểm soát nguy cơ nhiễm chéo, đảm bảo an toàn cho nhân viên xét nghiệm và duy trì độ tin cậy của kết quả.
4. Tổng kết
Dịch tả heo châu Phi (ASFV) không chỉ gây thiệt hại trực tiếp mà còn tạo ra những rủi ro lớn đối với hoạt động chăn nuôi khi virus âm thầm lưu hành và có khả năng lan rộng. Trong bối cảnh đó, xét nghiệm ASFV đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện sớm, xác nhận tình trạng nhiễm và giám sát dịch bệnh, đặc biệt khi chưa có các dấu hiệu lâm sàng rõ rệt.
Để đạt được kết quả xét nghiệm đáng tin cậy, không chỉ phụ thuộc vào một bước hay một thiết bị riêng lẻ, mà cần được đảm bảo xuyên suốt quy trình. Vì vậy, việc lựa chọn một giải pháp xét nghiệm phù hợp ngay từ đầu sẽ giúp cơ sở xét nghiệm chủ động hơn trong quá trình triển khai và duy trì hiệu quả giám sát ASFV.
Với định hướng cung cấp giải pháp sinh học phân tử toàn diện, ABT đồng hành cùng các phòng xét nghiệm và đơn vị chăn nuôi trong toàn bộ quy trình xét nghiệm ASFV, từ thiết bị, giải pháp tách chiết đến bộ xét nghiệm Real-time PCR, cùng việc hỗ trợ kỹ thuật trong quá trình triển khai. Qua đó, ABT hướng đến việc cung cấp giải pháp xét nghiệm ASFV toàn diện, giúp nâng cao năng lực giám sát dịch bệnh, hỗ trợ kiểm soát nguy cơ kịp thời và góp phần bảo vệ đàn heo trước những tác động của ASFV.