Tay chân miệng bùng phát 2026: Cách chẩn đoán sớm và chính xác

Trong 12 tuần đầu năm 2026, TP.HCM cũng như các tỉnh phía Nam ghi nhận số ca bệnh tay chân miệng tăng vọt, với nhiều trường hợp diễn tiến nặng và đã có 8 ca tử vong. Riêng TP.HCM ghi nhận hơn 10.000 ca mắc, trong đó số ca nặng lên tới 221 trường hợp. Chính vì vậy, việc phòng ngừa và chẩn đoán bệnh tay chân miệng sớm đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc giảm nguy cơ lây lan cũng như hạn chế biến chứng nguy hiểm cho người bệnh.

1. Tổng quát về tình hình dịch bệnh tay chân miệng

Theo Bộ Y tế, trong gần 3 tháng đầu năm 2026, cả nước đã ghi nhận hơn 25.000 ca mắc chỉ trong gần 3 tháng, tăng gấp 5 lần so với cùng kỳ năm 2025. Riêng khu vực phía Nam chiếm tới 71,9% tổng số ca mắc, với nhiều trường hợp diễn tiến nặng và đã ghi nhận các ca tử vong.

Đáng chú ý, tại TP.HCM, số ca bệnh tăng khoảng 240%, trong đó đã ghi nhận sự xuất hiện của Enterovirus 71 (EV71), đây là chủng virus có độc lực cao, liên quan trực tiếp đến các biến chứng thần kinh, tim mạch và nguy cơ tử vong nhanh nếu phát hiện muộn.

Trước tình hình này, lãnh đạo Bộ Y tế đề nghị các địa phương tập trung tăng cường giám sát, phát hiện sớm và xử lý kịp thời các ổ dịch. Đồng thời, cần rà soát lại hướng dẫn giám sát, xem xét mở rộng nhóm xét nghiệm ở các đối tượng nguy cơ cao như người chăm sóc và người tiếp xúc gần với trẻ.

Song song đó, ngành y tế cũng cần nâng cao hiệu quả điều trị, rà soát quy trình chuyển tuyến nhằm tránh chậm trễ làm tăng nguy cơ tử vong, đồng thời tăng cường hỗ trợ chuyên môn từ xa giữa tuyến trên và tuyến dưới, đẩy mạnh tập huấn chuyên môn, truyền thông nhận biết sớm bệnh và phối hợp chặt chẽ với ngành giáo dục để kiểm soát dịch trong trường học

2. Bệnh tay chân miệng là gì? Tác động của bệnh đối với sức khỏe như thế nào?

Bệnh tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm do nhóm virus đường ruột gây ra, lây lan chủ yếu từ người sang người qua đường tiêu hóa, tiếp xúc dịch tiết mũi họng, dịch từ bóng nước hoặc bề mặt nhiễm virus.

Các tác nhân thường gặp bao gồm:

• • Coxsackievirus A6

• • Coxsackievirus A10

• • Coxsackievirus A16

• • Enterovirus 71 (EV71)

Bệnh xảy ra quanh năm và gặp ở mọi lứa tuổi nhưng phổ biến nhất ở trẻ dưới 5 tuổi. Biểu hiện chính là tổn thương da, niêm mạc dưới dạng bóng nước ở các vị trí đặc biệt như niêm mạc miệng, lòng bàn tay, lòng bàn chân, mông, gối. 

 

Tuy nhiên, bệnh có thể gây nhiều biến chứng nguy hiểm như viêm não – màng não, viêm cơ tim, phù phổi cấp dẫn đến tử vong nếu không được phát hiện sớm và xử trí kịp thời. Trong đó, các trường hợp biến chứng nặng thường do EV71, chủng virus có độc lực cao, thường liên quan đến nguy cơ biến chứng thần kinh, tim mạch, hô hấp và bệnh nặng. 

Các đợt dịch lớn tại khu vực Đông Nam Á, đặc biệt ở Đài Loan và các nước lân cận, đều cho thấy EV71 liên quan chặt chẽ đến tỷ lệ nhập viện và tử vong cao ở trẻ nhỏ.

Cơ chế xâm nhập và gây bệnh của virus

Sau khi đi vào cơ thể qua miệng hoặc đường tiêu hóa, Enterovirus thường khu trú ban đầu tại niêm mạc miệng, hầu họng hoặc niêm mạc ruột vùng hồi tràng. Tại đây, virus bắt đầu nhân lên nhanh chóng trong các tế bào biểu mô.

Trong khoảng 24 giờ đầu, virus sẽ di chuyển đến các hạch bạch huyết lân cận, sau đó xâm nhập vào máu và tạo ra một đợt nhiễm virus huyết ngắn hạn. Từ máu, virus lan đến niêm mạc miệng, da bàn tay, bàn chân, vùng mông, gối, hệ thần kinh trung ương (ở ca nặng), cơ tim và phổi (ở trường hợp biến chứng).

 

Thời gian ủ bệnh thường kéo dài 3–7 ngày và đây cũng là giai đoạn trẻ đã có thể lây cho người khác dù chưa biểu hiện triệu chứng rõ ràng.

3. Khuyến cáo của Bộ Y tế trước tình hình dịch tăng mạnh

Trước diễn biến bệnh tay chân miệng gia tăng nhanh tại TP.HCM và các tỉnh phía Nam, Bộ Y tế khuyến cáo các cơ sở y tế cần tăng cường giám sát, phát hiện sớm, phân tầng nguy cơ và xử trí kịp thời ngay từ những ngày đầu của bệnh, đặc biệt ở nhóm trẻ dưới 5 tuổi và các ca nghi ngờ EV71.

Về mặt chuyên môn, quy trình đánh giá được triển khai theo từng bước:

• • Xét nghiệm cơ bản: công thức máu, CRP, đường huyết, điện giải và X-quang phổi nhằm nhận diện sớm dấu hiệu liên quan biến chứng.

• • Theo dõi biến chứng thần kinh – tim mạch – hô hấp: khí máu, Troponin I, siêu âm tim, dịch não tủy hoặc MRI não khi có dấu hiệu giật mình, run chi, nhịp tim nhanh, khó thở hoặc nghi ngờ tổn thương thần kinh.

• • Chẩn đoán lâm sàng và phân biệt bệnh: dựa trên yếu tố dịch tễ, bóng nước điển hình ở miệng – tay – chân, đồng thời loại trừ các bệnh dễ nhầm lẫn như thủy đậu, sốt phát ban, sốt xuất huyết Dengue hoặc viêm màng não do nguyên nhân khác.

Đặc biệt, theo Quyết định 292/QĐ-BYT ngày 06/02/2024 về việc hướng dẫn chẩn đoán, điều trị bệnh tay chân miệng hiện hành, Bộ Y tế nhấn mạnh với các trường hợp từ độ 2B trở lên, các ca nhập viện, diễn tiến không điển hình hoặc nghi ngờ biến chứng thần kinh, cần lấy bệnh phẩm hầu họng, bóng nước, trực tràng hoặc dịch não tủy để thực hiện RT-PCR, giúp xác định chính xác Enterovirus, đặc biệt là EV71, từ đó hỗ trợ tiên lượng nguy cơ nặng và tối ưu hướng điều trị.

4. RT-PCR là gì? Vì sao được ưu tiên trong chẩn đoán tay chân miệng?

Khái niệm kỹ thuật RT-PCR

RT-PCR (Reverse Transcription – Polymerase Chain Reaction) là kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại dùng để phát hiện RNA của virus bằng cách chuyển RNA thành cDNA, sau đó khuếch đại cDNA để tăng độ nhạy phát hiện. Nhờ đó, phương pháp này cho phép phát hiện tác nhân gây bệnh ngay từ giai đoạn sớm của nhiễm trùng.

 

Tính chất nổi bật của kỹ thuật RT-PCR:

• • RT-PCR có độ nhạy và độ đặc hiệu cao (>98%): cho phép phát hiện chính xác vật liệu di truyền DNA/RNA của tác nhân gây bệnh ngay cả ở nồng độ rất thấp, thậm chí trong giai đoạn ủ bệnh

• • Định lượng chính xác: Cho biết nồng độ tác nhân gây bệnh (số bản copies/ml), hỗ trợ tiên lượng nguy cơ.

• • Thời gian trả kết quả nhanh chóng: Thời gian thực hiện PCR nhanh chóng chỉ trong khoảng 1.5 – 2 giờ

5. Giải pháp chẩn đoán hiệu quả từ ABT

Bộ kit xét nghiệm EV71 bằng RT-qPCR

Theo Quyết định 292/QĐ-BYT ngày 06/02/2024 của Bộ Y tế về hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh tay chân miệng, đối với các trường hợp bệnh diễn tiến nặng, nghi ngờ biến chứng thần kinh hoặc cần phân biệt với các bệnh truyền nhiễm khác, việc xác định chính xác tác nhân EV71 càng sớm càng tốt đóng vai trò then chốt trong việc tiên lượng bệnh và đưa ra hướng xử lý kịp thời, phù hợp.

Đáp ứng nhu cầu đó, ABT cung cấp sản phẩm TopSENSI® Enterovirus71 RT-qPCR Kit (RUO) (SQH-020), giải pháp sinh học phân tử chuyên biệt giúp phát hiện Enterovirus 71 (EV71) thông qua phát hiện VP1 gene.

 

Bộ kit được phát triển dựa trên kỹ thuật RT-qPCR, lấy nền tảng là kỹ thuật RT-PCR truyền thống, RT-qPCR còn cho phép khuếch đại và định lượng RNA theo thời gian thực, thông qua quá trình chuyển đổi RNA thành cDNA và theo dõi tín hiệu huỳnh quang trong suốt các chu kỳ phản ứng. Nhờ đó mà RT-qPCR có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, cho phép định lượng chính xác tải lượng mục tiêu theo thời gian thực, đồng thời rút ngắn thời gian xét nghiệm, giảm nguy cơ nhiễm chéo, phù hợp cho mùa dịch cần xử lý khẩn trương.

Đặc điểm bộ kit:

Giải pháp tự pha, chủ động thiết kế quy trình xét nghiệm

Bên cạnh các bộ kit phát hiện EV71 có sẵn, nhiều đơn vị y tế hiện nay có xu hướng chủ động xây dựng quy trình RT-qPCR riêng để mở rộng khả năng phát hiện các tác nhân gây bệnh tay chân miệng khác như Coxsackievirus A6, A10, A16 hoặc các Enterovirus liên quan.

Với lợi thế là đơn vị phát triển giải pháp sinh học phân tử toàn diện, ABT có khả năng cung cấp từng thành phần cần thiết để các đơn vị có thể tự thiết kế và kiểm soát quy trình xét nghiệm.

ABT cung cấp danh mục sản phẩm đa dạng, đáp ứng đầy đủ vai trò của từng bước trong quy trình xét nghiệm:

• • Thu mẫu & vận chuyển mẫu dễ dàng với tăm bông lấy mẫu tỵ hầu and môi trường vận chuyển virus (VTM) giúp duy trì tính toàn vẹn RNA ngay từ đầu vào.

• • Tách chiết nucleic acid: với kit tách chiết tách chiết TopPURE® Viral DNA/RNA Extraction Kit (HE-008) cho mẫu dịch hoặc TopPURE® Stool DNA Extraction Kit (HE-006) cho mẫu phân/trực tràng, giúp đảm bảo độ nhạy của toàn bộ xét nghiệm, bởi hiệu suất thu hồi RNA ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng phát hiện các mẫu có tải lượng thấp.

• • Thiết kế primer/probe phù hợp với từng tác nhân: Dịch vụ tổng hợp oligonucleotide – OligoX hỗ trợ thiết kế và tổng hợp primer-probe theo đúng nhu cầu nghiên cứu và xét nghiệm của từng đơn vị, giúp nhận diện đúng gene đích và hạn chế phản ứng chéo giữa các tác nhân cùng nhóm Enterovirus.

• • Thiết lập phản ứng RT-qPCR: được hoàn thiện với hệ master mix, enzyme và control do ABT cung cấp, đảm bảo độ ổn định và tính nhất quán giữa các lần chạy

• • Đội ngũ kỹ thuật luôn đồng hành xuyên suốt: hỗ trợ tối ưu quy trình và xử lý kịp thời các vấn đề phát sinh trong thực tế vận hành.

Nhờ khả năng chủ động trong từng bước quy trình xét nghiệm, giải pháp tự pha từ ABT giúp các đơn vị y tế linh hoạt mở rộng tác nhân phát hiện, dễ dàng thích ứng với số lượng mẫu khác nhau và tối ưu chi phí vận hành trong từng giai đoạn dịch. Đây là lựa chọn phù hợp cho các phòng xét nghiệm cần cân bằng giữa hiệu quả chẩn đoán, tính chủ động và ngân sách đầu tư.

6. Tổng kết

Dịch bệnh tay chân miệng đang gia tăng mạnh trong năm 2026, đặc biệt tại khu vực phía Nam. Tác nhân thường gặp gồm Coxsackievirus A6, A10, A16 và Enterovirus 71 (EV71), trong đó EV71 liên quan nhiều nhất đến các ca biến chứng thần kinh, tim mạch và hô hấp. Bộ Y tế đang triển khai đồng bộ các giải pháp kiểm soát, phòng ngừa và chẩn đoán chặt chẽ tại các ổ dịch nhằm hạn chế nguy cơ lây lan rộng.

Trong đó, RT-PCR được xem là phương pháp quan trọng để chẩn đoán xác định tác nhân, giúp phát hiện sớm EV71, hỗ trợ tiên lượng nguy cơ và theo dõi diễn tiến ca bệnh. ABT sẵn sàng cung cấp đa dạng giải pháp cho xét nghiệm bệnh tay chân miệng, từ kit RT-qPCR giúp phát hiện nhanh EV71 đến giải pháp tự pha hoàn chỉnh bao gồm bộ thu mẫu, môi trường vận chuyển, kit tách chiết, primer-probe và master mix.

Chính vì vậy, với hệ giải pháp đa dạng và linh hoạt, ABT tự tin đồng hành cùng các đơn vị y tế trong chẩn đoán bệnh tay chân miệng nhanh chóng, chính xác và phù hợp với từng mô hình xét nghiệm hiện nay.

7. Tài liệu tham khảo

1. 1. Bệnh tay chân miệng ở miền Nam diễn biến phức tạp, Bộ Y tế kiểm tra công tác phòng chống dịch. Báo Tuổi Trẻ. https://tuoitre.vn/benh-tay-chan-mieng-o-mien-nam-dien-bien-phuc-tap-bo-y-te-kiem-tra-cong-tac-phong-chong-dich-20260329094403428.htm

1. 1. Quyết định 292/QĐ-BYT (2024) – Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh tay chân miệng. Trung tâm Y tế quận Phú Nhuận – Medinet, Bộ Y tế. https://trungtamytephunhuan.medinet.gov.vn/van-ban-chuyen-nganh/quyet-dinh-292qd-byt-2024-huong-dan-chan-doan-dieu-tri-benh-tay-chan-mieng-c14664-143173.aspx

1. 1. Coxsackievirus và bệnh tay chân miệng. Trường Đại học Y Dược Huế. https://huemed-univ.edu.vn/tin-tuc/khoa-hoc–cong-nghe/coxsackievirus-va-benh-tay-chan-mieng-3079